طرح شده است : 1 - آن‌كه آيا مفهوم وجود و هستى با قطع‌نظر از تعمل عقل و تحليل ذهن فردى دارد يا ندارد ؟ متكلمان در همه موجودات ماهيت را اصيل دانسته و وجود را به تعمل ذهنى و عقلى از ماهيات منتزع مىدانند و مىگويند : عقل به تعمل شديد در وعاى ذهن مفهوم وجود را از ماهيات انتزاع مىنمايد و براى وجود فردى جز حصص ذهنيه مضافه به ماهيات وجود ندارد و اضافهء وجود به ماهيت امرى ذهنى صرف است . 2 - آن‌كه بعد از تسليم اين معنا كه وجود صرف اعتبار ذهن و عقل نيست ، بلكه مفهوم هستى بدون تعمل عقلى از ماهيت خارجيه انتزاع مىشود ، آيا براى آن فردى بالذات تحقق دارد يا آن‌كه وجود امرى انتزاعى و فرد بالذاتش ماهيت است . اصالت در مورد نزاع به معناى تحقق و منشأيت اثر است ، قائل به اصالت وجود جاعليت و مجعوليت ، شدت و ضعف ، تقدم و تأخر و آنچه كه خارج از ذات ماهيت من حيث هىهى است ، در حقيقت وجود مىداند و براى ماهيت حقيقت و واقعيتى قائل نيست ، ماهيت نزد او حد و نفاد وجود است . قائل به اصالت ماهيت ، واقعيت را اختصاص به ماهيت داده و براى وجود تحققى قائل نيست . صدر المتألهين فائض از حق و صادر از مبدأ ، وجودات خاصه را مىداند و براى مفهوم انتزاعى وجود ، افراد حقيقى قائل است . در اسفار گويد : فصل في أنّ للوجود حقيقة عينية - لما كانت حقيقة كلّ شيء هي خصوصية وجوده التي يثبت له فالوجود اولى من ذلك الشيء ، بل من كلّ شيء بأن يكون ذا حقيقة كما أنّ البياض أولى بكونه أبيض ممّا ليس ببياض و يعرض له البياض ، فالوجود بذاته موجود و سائر الاشياء غير الوجود ليست بذاتها موجودة . « 1 »

--> ( 1 ) . ج 1 ، ص 37 ( چاپ جديد ) .